Έχετε αναρωτηθεί ποτέ γιατί ένα παιδί πέντε ετών θεωρεί «κακό» μόνο ό,τι επιφέρει τιμωρία, ενώ ένας ενήλικας μπορεί να παραβεί ένα νόμο επειδή τον θεωρεί άδικο; Η ηθική δεν είναι μια στατική ιδιότητα. Είναι μια ικανότητα που εξελίσσεται, όπως ακριβώς το περπάτημα ή η ομιλία.
Ας αφήσουμε το DNA και το ένστικτο και ας μπούμε στα άδυτα της ανθρώπινης σκέψης. Πώς μαθαίνουμε να κρίνουμε το σωστό και το λάθος;
Η Ηθική Ξεκινά από την Αυλή του Σχολείου.
Ο σπουδαίος Jean Piaget (1932) ήταν ο πρώτος που παρατήρησε ότι τα παιδιά δεν γεννιούνται με έμφυτους κανόνες. Παρατηρώντας τα να παίζουν βόλους, είδε κάτι μαγικό: τα πολύ μικρά παιδιά θεωρούν τους κανόνες «ιερούς» και αμετάβλητους (Ετερόνομη Ηθική). Αν όμως τα ρωτήσεις ποιος φταίει περισσότερο, αυτός που έσπασε κατά λάθος 10 πιάτα ή αυτός που έσπασε επίτηδες 1, τα μικρά παιδιά θα πουν «Αυτός με τα 10». Μετράνε το αποτέλεσμα, όχι την πρόθεση.
Όσο όμως μεγαλώνουν και συνεργάζονται, καταλαβαίνουν ότι οι κανόνες είναι συμφωνίες μεταξύ ανθρώπων. Εκεί γεννιέται η Αυτόνομη Ηθική. Το παιδί αρχίζει να κοιτάζει την καρδιά του άλλου και όχι μόνο τη ζημία.
Τα Σκαλοπάτια της Ηθικής.
Ο Lawrence Kohlberg (1981) πήγε την έρευνα του Piaget σε άλλο επίπεδο. Δημιούργησε τη θεωρία των σταδίων, όπου η ηθική μας ωριμότητα μοιάζει με μια σκάλα.
- Στα χαμηλά σκαλοπάτια, είμαστε «εγωιστές». Κάνουμε το καλό για να αποφύγουμε την τιμωρία ή για να πάρουμε μια επιβράβευση.
- Στα μεσαία, θέλουμε να είμαστε «καλά παιδιά» στα μάτια των άλλων και να τηρούμε τον νόμο και την τάξη.
- Στα ψηλά σκαλοπάτια, εκεί που φτάνουν λίγοι, η ηθική βασίζεται σε παγκόσμιες αρχές δικαιοσύνης. Εδώ, η συνείδηση είναι πιο ισχυρή από οποιονδήποτε γραπτό νόμο.
Το Δίλημμα του Heinz: Εσείς τι θα κάνατε;
Για να μετρήσει αυτή την ανάπτυξη, ο Kohlberg χρησιμοποίησε ιστορίες. Η πιο διάσημη είναι του Heinz . Η γυναίκα του πέθαινε από καρκίνο και ένας φαρμακοποιός πουλούσε το φάρμακο 10 φορές ακριβότερα από όσο κόστιζε. Ο Heinz δεν είχε τα χρήματα, απελπίστηκε και έκλεψε το φάρμακο.
Το ερώτημα δεν είναι αν “έπρεπε” να κλέψει, αλλά το γιατί.
- «Φταίει γιατί θα πάει φυλακή» (Χαμηλή ηθική – φόβος).
- «Έκανε καλά γιατί η ζωή της γυναίκας του αξίζει περισσότερο από το υπερβολικό κέρδος ενός ανθρώπου» (Υψηλή ηθική – αξία της ζωής).
Η «Γυναικεία» Ηθική της Φροντίδας.
Η Carol Gilligan (1982) έφερε μια επανάσταση στη θεωρία του Kohlberg. Παρατήρησε ότι οι άνδρες τείνουν να εστιάζουν στη «Δικαιοσύνη» και τους «Κανόνες», ενώ οι γυναίκες δίνουν συχνά προτεραιότητα στη «Φροντίδα» και στις «Σχέσεις» . Η ηθική δεν είναι μόνο να εφαρμόζεις το νόμο, αλλά να φροντίζεις να μην πληγωθεί κανείς. Αυτή η προσέγγιση συμπλήρωσε το κενό, θυμίζοντάς μας ότι η ενσυναίσθηση είναι εξίσου σημαντική με τη λογική.
Ηθική vs Κοινωνικοί Κανόνες.
Ο Elliot Turiel (1983) μας εξήγησε ότι ακόμη και τα παιδιά ξέρουν τη διαφορά ανάμεσα σε έναν ηθικό κανόνα (π.χ. «μη χτυπάς») και μια κοινωνική σύμβαση (π.χ. «μη φορά πιτζάμες στο σχολείο»). Αν ο δάσκαλος πει «σήμερα επιτρέπονται οι πιτζάμες», το παιδί θα δεχτεί την αλλαγή. Αν όμως πει «σήμερα επιτρέπεται να χτυπάτε», το παιδί θα καταλάβει ότι αυτό είναι λάθος, ό,τι κι αν λέει ο δάσκαλος.
Στο bita612.gr πιστεύουμε πως η ηθική έχει μια δική της, εσωτερική αλήθεια.
Εσάς πιο είναι το πιστεύω σας;
Πηγές:
Piaget, J. (2013). The moral judgment of the child. Routledge.
