Στο άρθρο «Γεννιόμαστε «καλοί» ή μήπως η ηθική διδάσκεται; Μια βουτιά στην ανθρώπινη φύση.», αναρωτηθήκαμε αν γεννιόμαστε με μια ηθική πυξίδα. Σήμερα, θα πάμε ένα βήμα παραπέρα: Αν η φύση είναι «σκληρή» και επικρατεί ο νόμος του ισχυρότερου, τότε γιατί οι άνθρωποι μπαίνουμε στον κόπο να βοηθάμε ο ένας τον άλλον; Γιατί νιώθουμε ενοχές ή γιατί θυσιάζουμε το δικό μας συμφέρον για το καλό της ομάδας;
Η απάντηση κρύβεται στην Εξελικτική Ψυχολογία. Η ηθική τελικά, δεν είναι μια πολυτέλεια του πολιτισμού μας, αλλά το πιο έξυπνο εργαλείο επιβίωσης που εφηύρε ποτέ η φύση.
Ο μύθος του «εγωιστή» ανθρώπου.
Συχνά ακούμε ότι στην άγρια φύση επιβιώνει μόνο ο πιο δυνατός. Όμως, η ιστορία της εξέλιξης μας διδάσκει κάτι διαφορετικό: επιβιώνει αυτός που ξέρει να συνεργάζεται .
Φανταστείτε τους προγόνους μας στις σαβάνες. Ένας άνθρωπος μόνος του απέναντι σε ένα αρπακτικό ήταν καταδικασμένος. Μια ομάδα όμως που μοιραζόταν την τροφή της, προστάτευε τα μέλη της και φρόντιζε τους τραυματίες, είχε τεράστιο πλεονέκτημα. Έτσι, η φύση άρχισε να «επιλέγει» εκείνους που είχαν την τάση να συνδέονται και να βοηθούν. Ο αλτρουισμός, έγινε κατά κάποιο τρόπο, το εισιτήριό μας για το μέλλον. (Nowak, 2006).
Hamilton και Trivers: Οι νόμοι της προσφοράς.
Δύο σπουδαίοι επιστήμονες μας εξήγησαν πώς λειτουργούν στην πράξη:
- Η Συγγενική Επιλογή: Γιατί μια μητέρα ρισκάρει τη ζωή της για το παιδί της; Ο Hamilton εξήγησε ότι βοηθώντας τους συγγενείς μας, βοηθάμε στην πραγματικότητα τα δικά μας γονίδια να επιβιώσουν. Είναι μια «επένδυση» που το DNA μας καταλαβαίνει πολύ καλά. (Hamilton, 1964).
- Ο Αμοιβαίος Αλτρουισμός (Robert Trivers): Τι γίνεται όμως με τους ξένους; Εδώ μπαίνει η λογική του «θα σε βοηθήσω σήμερα, γιατί ίσως σε χρειαστώ αύριο». Αυτή η αμοιβαία εμπιστοσύνη είναι η βάση κάθε κοινωνίας. Όταν κάποιος παραβιάζει αυτόν τον κανόνα, η κοινωνία τον απομονώνει. Έτσι γεννήθηκε η έννοια της δικαιοσύνης και της τιμωρίας. (Trivers, 1971).
Το «Παράδοξο του Αλτρουισμού» και η Χημεία της Ικανοποίησης.
Πολλοί αναρωτιούνται: «Αν η εξέλιξη αφορά την επιβίωση του δικού μου DNA, τότε γιατί κάποιοι άνθρωποι ρισκάρουν τη ζωή τους για εντελώς αγνώστους;». Εδώ κρύβεται η μαγεία της βιολογικής μας εξέλιξης. Η φύση, για να βεβαιωθεί ότι θα συνεργαστεί, δεν βασίστηκε μόνο στη λογική, αλλά στα συναισθήματα. Δημιούργησε αυτό που οι επιστήμονες ονομάζουν «Helper’s High» (η ευφορία αυτού που βοηθά).
Όταν κάνουμε μια πράξη καλοσύνης, ο εγκέφαλος μας μετατρέπεται σε ένα μικρό εργαστήριο παραγωγής χημικών ουσιών. Το σύστημα ανταμοιβής μας πλημμυρίζει με ντοπαμίνη και ενδορφίνες, τις ίδιες ουσίες που εκκρίνονται όταν τρώμε το αγαπημένο μας φαγητό ή όταν ερωτευόμαστε. Αυτό το βιολογικό «δώρο» δεν είναι τυχαίο. Είναι ο μηχανισμός που διασφαλίζει ότι η κοινωνική συνοχή θα διατηρηθεί.
Επιπλέον, η εξέλιξη μας, προκάλεσε το συναίσθημα της ηθικής αγανάκτησης . Όταν βλέπουμε κάποιον να αδικείται, νιώθουμε θυμό, ακόμη κι αν η αδικία δεν μας αφορά προσωπικά. Γιατί; Γιατί αν επιτρέψουμε σε κάποιον να παραβιάζει τους κανόνες της ομάδας, κινδυνεύει η επιβίωση όλων μας. Έτσι, η ηθική λειτουργεί σαν ένα αόρατο συμβόλαιο που το DNA μας «υπέγραψε» πριν από χιλιάδες χρόνια για να μας κρατήσει ασφαλείς.
Ηθική: Το «Λογισμικό» του Εγκεφάλου μας.
Αυτές οι συμπεριφορές δεν είναι απλές σκέψεις. Είναι εντυπωμένες στο νευρικό μας σύστημα. Όταν βοηθάμε κάποιον, ο εγκέφαλος μας εκκρίνει ορμόνες όπως η ωκυτοκίνη (η ορμόνη της αγάπης και της σύνδεσης), κάνοντας μας να νιώθουμε όμορφα. Είναι ο τρόπος της φύσης να μας επιβραβεύει που είμαστε «καλά παιδιά».
Αυτό βέβαια δεν σημαίνει ότι είμαστε ρομπότ. Η εξέλιξη μας έδωσε τη βάση, αλλά η κουλτούρα και οι προσωπικές μας επιλογές χτίζουν το οικοδόμημα. Όπως αναφέρει ο De Waal, η ηθική δεν είναι ένα λεπτό στρώμα λούστρου πάνω σε μια άγρια φύση, αλλά αναπόσπαστο κομμάτι της βιολογίας μας (De Waal, 2006).
Γιατί αυτό μας βοηθάει σήμερα;
Κατανοώντας ότι η ηθική είναι γραμμένη στο DNA μας, μπορούμε να δούμε τις συγκρούσεις μας με άλλο μάτι. Το άγχος που νιώθουμε όταν κάποιος μας αδικεί ή η ικανοποίηση όταν προσφέρουμε, δεν είναι «αδυναμίες». Είναι αρχέγονοι μηχανισμοί που μας κρατούν ενωμένους.
Στο bita612.gr πιστεύουμε πως σε έναν κόσμο που συχνά μοιάζει ατομικιστικός, η επιστήμη μας υπενθυμίζει ότι είμαστε προγραμματισμένοι για τη σύνδεση.
Πιστεύετε ότι ο αλτρουισμός είναι πάντα ανιδιοτελής ή πάντα περιμένουμε κάτι σε αντάλλαγμα, έστω και ασυνείδητα;
Πηγές:
de Waal, F. (2006). Primates and philosophers: How morality evolved. Princeton University Press.
Nowak, M. A. (2006). Five rules for the evolution of cooperation. science, 314(5805), 1560-1563.
