Έχουμε την τάση να πιστεύουμε ότι η ηθική μας είναι ένας αδιαπέραστος βράχος, μια σταθερή πυξίδα που μας καθοδηγεί. Λέμε με σιγουριά στον εαυτό μας: «Εγώ δεν θα χτυπούσα ποτέ έναν αθώο» ή «Εγώ θα βοηθούσα αν έβλεπα έναν συνάνθρωπό μου σε κίνδυνο». Όμως, η Κοινωνική Ψυχολογία έρχεται να ταράξει αυτή τη βεβαιότητα με μια διαπίστωση που συχνά προκαλεί δέος: Η ηθική μας συμπεριφορά δεν είναι μόνο ζήτημα χαρακτήρα, αλλά και ζήτημα περιβάλλοντος.
Συχνά, η «δύναμη της περίστασης» μπορεί να κάμψει ακόμα και τις πιο ισχυρές αξίες μας. Ας δούμε, πώς τέσσερα κλασικά πειράματα, αποκάλυψαν τους μηχανισμούς πίσω από τις πιο σκοτεινές ανθρώπινες πράξεις.
Η Τυφλή Υπακοή.
Το 1963, ο Stanley Milgram διεξήγαγε ένα πείραμα που άλλαξε για πάντα τον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε την εξουσία. Ζήτησε από απλούς πολίτες να αναλάβουν τον ρόλο του «δασκάλου» και να κάνουν ηλεκτροσόκ σε έναν «μαθητή», ο οποίος στην πραγματικότητα ήταν ένας ηθοποιός, κάθε φορά που έκανε ένα λάθος. Παρά τις κραυγές πόνου που άκουγαν, το σοκαριστικό 65% των συμμετεχόντων έφτασε μέχρι το μέγιστο, θανατηφόρο επίπεδο των 450 Volts.
Ο Milgram (1963) απέδειξε ότι η ηθική μας συχνά «απενεργοποιείται» όταν μεταθέτουμε την ευθύνη σε μια αυθεντία. Οι άνθρωποι δεν ένιωθαν κακοί, ένιωθαν ότι ήταν απλώς «εργαλεία» που εκτελούσαν εντολές. Αυτή η «κατάσταση εργαλειοποίησης» εξηγεί πώς κανονικοί άνθρωποι μπορούν να γίνουν γρανάζια σε συστήματα που διαπράττουν θηριωδίες.
Το «Φαινόμενο του Εωσφόρου».
Αν ο Milgram έδειξε τη δύναμη της υπακοής, ο Philip Zimbardo αποκάλυψε τη δύναμη της στολής. Στο περίφημο Πείραμα των Φυλακών του Stanford, χώρισε υγιείς φοιτητές σε «δεσμοφύλακες» και «κρατούμενους» σε ένα τεχνητό περιβάλλον φυλακής. Η μεταμόρφωση ήταν τρομακτική: μέσα σε λίγες μέρες, οι δεσμοφύλακες άρχισαν να επιδεικνύουν σαδιστική συμπεριφορά, ενώ οι κρατούμενοι υπέστησαν ψυχολογική κατάρρευση.
Στο εμβληματικό του έργο «The Lucifer Effect» (2007) , ο Zimbardo εξηγεί ότι όταν το σύστημα μας δίνει έναν ρόλο και μας αφαιρεί την ταυτότητα (αποπροσωποποίηση), μπορούμε να διαπράξουμε κακό χωρίς να το συνειδητοποιήσουμε. Η ηθική πνίγεται κάτω από το βάρος των κοινωνικών προσδοκιών και της δυναμικής της ομάδας.
Η Πίεση για Συμμόρφωση: Η Σιωπή της Μάζας.
Γιατί συμφωνούμε με κάτι που θεωρούμε λάθος, μόνο και μόνο για να μην ξεχωρίζουμε; Ο Solomon Asch (1951) πραγματοποίησε ένα απλό αλλά αποκαλυπτικό πείραμα. Όταν όλη η ομάδα υποστήριζε ομόφωνα μια προφανή λανθασμένη άποψη (π.χ. ότι μια κοντή γραμμή είναι μακρύτερη από μια άλλη), το 37% των συμμετεχόντων επέλεξε να ακολουθήσει το λάθος της ομάδας αντί για την αλήθεια των ματιών του.
Η ανάγκη μας για κοινωνική αποδοχή είναι τόσο ισχυρή, που συχνά προτιμούμε να «προδώσουμε» τη λογική ή την ηθική μας παρά να γίνουμε ο «παράξενος» της παρέας. Η συμμόρφωση είναι ο αθόρυβος εχθρός της ατομικής ακεραιότητας.
Το Φαινόμενο του Παρευρισκόμενου: Η Διάχυση της Ευθύνης.
Ίσως το πιο καθημερινό αλλά και ανησυχητικό φαινόμενο είναι αυτό που μελέτησαν οι Darley και Latané (1968). Μετά τη δολοφονία της Kitty Genovese, την οποία άκουσαν δεκάδες γείτονες χωρίς κανείς να παρέμβει ουσιαστικά, οι ερευνητές ανακάλυψαν το «Bystander Effect».
Αποδείχθηκε ότι όσοι περισσότεροι άνθρωποι είναι μάρτυρες ενός επείγοντος περιστατικού, τόσο πιο λίγες είναι οι πιθανότητες να βοηθήσει κάποιος. Δεν φταίει η έλλειψη ενσυναίσθησης, αλλά η διάχυση της ευθύνης . Καθένας σκέφτεται: «Γιατί να εμπλακώ εγώ; Κάποιος άλλος θα έχει ήδη καλέσει βοήθεια». Όταν η ευθύνη μοιράζεται σε πολλούς, καταλήγει να μην ανήκει σε κανέναν.
Ηθική Επαγρύπνηση: Η Δύναμη της Αντίστασης.
Τα ευρήματα αυτά μπορούν να φαίνονται απογοητευτικά, αλλά στην πραγματικότητα μας προσφέρουν ένα πολύτιμο εργαλείο: την αυτογνωσία. Κατανοώντας αυτούς τους μηχανισμούς, δεν δικαιολογούμε την κακή συμπεριφορά, αλλά χτίζουμε αυτό που οι ψυχολόγοι ονομάζουν «Ηθική Επαγρύπνηση».
Η ηθική τελικά, δεν είναι μια παθητική ιδιότητα που την «έχουμε» απλώς. Είναι μια ενεργητική πράξη αντίστασης. Αν ξέρεις ότι ο εγκέφαλος σου τείνει να υπακούει τυφλά ή να σωπαίνει μέσα στο πλήθος, μπορεί να εκπαιδεύει τη συνείδησή σου να «ξυπνάει» την κρίσιμη στιγμή.
Στο bita612.gr πιστεύουμε ότι η αληθινή ηθική δοκιμάζεται εκεί που η πίεση να υποκύψεις είναι η μεγαλύτερη.
